Hoe weet je dat je doorschiet in controle?

Je zit ergens en merkt dat je hoofd alweer bezig is. Eén vraag is nog niet beantwoord of de volgende dient zich al aan. Je zoekt, denkt, vergelijkt en probeert verbanden te leggen. Alsof er ergens een oplossing moet zijn die ervoor zorgt dat alles weer klopt.

Dat kan een teken zijn dat je doorschiet in controle. Controle kan prettig voelen omdat het houvast geeft, maar als je steeds meer grip probeert te krijgen, kan het juist onrust en spanning opleveren.

Als denken geen rust meer geeft

Een van de duidelijkste signalen is misschien wel dat je niet meer echt geniet van wat je aan het doen bent. Je bent lichamelijk ergens aanwezig, maar in je hoofd ben je voortdurend bezig met wat er nog moet worden opgelost.

Het ene probleem is nog niet opgelost of je hebt alweer een nieuw probleem ontdekt. En als daar geen probleem te vinden is, kan je hoofd er soms zelf een maken. Je zoekt antwoorden op vragen die misschien helemaal niet beantwoord hoeven te worden.

“Niet iedere vraag hoeft vandaag een antwoord te krijgen.”

Ook vanbinnen kan dat merkbaar zijn. Je voelt spanning, bent sneller geïrriteerd of hebt moeite om iets gewoon te laten gebeuren. Je gedachten blijven doorgaan, terwijl je eigenlijk verlangt naar rust.

Je werkelijkheid moet blijven kloppen

Controle gaat niet alleen over praktische zaken. Het kan ook gaan over de verhalen die je jezelf vertelt.

Misschien heb je bepaalde overtuigingen over jezelf, andere mensen of een situatie. Vanuit die overtuigingen maak je een soort verhaallijn. Vervolgens kijk je voortdurend of de werkelijkheid nog klopt met dat verhaal.

Past iets niet? Dan ga je ermee aan de slag. Je zoekt een verklaring, bedenkt een nieuwe mogelijkheid of probeert de situatie zo te begrijpen dat het verhaal weer klopt.

Daarmee houd je jezelf voortdurend aan het werk.

Juist hier kan het lastig zijn om een stap terug te doen. Misschien blijkt namelijk dat je eigen verhaallijn niet klopt. Dat wat jij als probleem zag, misschien helemaal geen probleem is. Of dat je een situatie anders hebt geïnterpreteerd dan je dacht.

Dat toegeven kan ongemakkelijk zijn. Trots kan daarbij behoorlijk in de weg zitten. Toch kan het ook een enorme opluchting geven wanneer je bereid bent te denken: misschien heb ik het verkeerd gezien.

Wanneer anderen jouw controle ook merken

Controle blijft bovendien niet altijd iets wat zich alleen in je hoofd afspeelt. Je omgeving kan er last van krijgen.

Misschien zegt iemand: "Je zit wel heel dicht op mijn huid." Of: "Laat het gewoon even los." "Maak je niet zo druk." Of: "Laat mij mijn eigen keuze maken."

Dat kan pijnlijk zijn om te horen, zeker wanneer jij ervan overtuigd bent dat je juist probeert te helpen of een situatie goed te laten verlopen.

Maar het kan ook waardevolle informatie zijn. Wanneer anderen het gevoel krijgen dat je hen commandeert, stuurt of voortdurend wilt bijsturen, kan dat een signaal zijn dat jouw behoefte aan controle groter is geworden dan de situatie vraagt.

En dan ontstaat gemakkelijk een patroon. Jij probeert meer grip te krijgen, de ander biedt weerstand, jij probeert nog harder duidelijk te maken waarom jouw manier klopt en de ander trekt zich juist verder terug.

Je hoeft niet alles op te lossen

Voor praktische problemen zijn vaak praktische oplossingen. Maar niet alles wat zich in je hoofd aandient, is een probleem dat opgelost moet worden.

Wanneer je merkt dat je weer in deze controlemodus terechtkomt, kun je jezelf eerst een eenvoudige vraag stellen:

• Is dit echt een probleem?
• Moet dit nu opgelost worden?
• Of kan ik het voor nu laten bestaan?

En als je geen antwoord hebt, probeer dan eens te zeggen: ik weet het niet. Niet als eindpunt waar je zo snel mogelijk vanaf wilt, maar als mogelijkheid om even niets te hoeven weten.

Je hersenen zijn er namelijk goed in om problemen op te lossen en informatie te zoeken. Denken kan zelfs een prettige bezigheid zijn. Maar je hoeft niet iedere vraag die in je hoofd opkomt te onderzoeken.

De kunst is niet om nooit meer controle te willen. Het gaat erom dat je merkt wanneer je behoefte aan grip groter wordt dan nodig is.

Controle geeft ons vaak een gevoel van veiligheid. Het onbekende voelt ongemakkelijk en door te denken, plannen en verklaren lijkt het alsof we het kunnen voorkomen. Maar die veiligheid is niet altijd echte veiligheid. Soms is het vooral een gevoel van grip.

Het leven laat zich nu eenmaal niet volledig sturen. Waar je wel invloed op hebt, is hoe je omgaat met wat zich aandient.

Misschien begint minder controle daarom niet met alles loslaten. Misschien begint het met herkennen dat je alweer probeert om alles kloppend te krijgen. En dan, heel even, een stapje terug doen.

Misschien blijkt er dan meer ruimte te zijn dan je dacht.